Atlardaki en sık görülen tümör olan sarkoid; atların vücudunda aniden beliren ve zamanla değişen tuhaf kitlelerdir. Kimi zaman siğile benzer, kimi zaman yara gibi görünür, kimi zaman da derinin altında sert bir şişlik olarak hissedilir. Her ırk, yaş ve cinsiyette görülebilir. Araştırmalar yaş, cinsiyet ya da ırkla doğrudan bağlantılı bir yatkınlık göstermese de, pratikte çoğu vakanın 3 ila 6 yaş arasındaki genç ve orta yaşlı, özellikle de iğdiş edilmiş atlarda görüldüğü dikkat çekmektedir.
Sarkoidin nedeni uzun yıllar tartışılmış olsa da, artık bilim insanları bunun belirli bir virüsle, yani sığır papilloma virüsüyle bağlantılı olduğunu biliyor. Virüs, sineklerin taşıması ya da küçük yaralardan deriye girmesiyle atın vücuduna ulaşır. Bazı atlarda hiçbir şey olmazken, bazılarında bağışıklık sistemi bu duruma yenik düşer ve hücreler anormal şekilde çoğalmaya başlar. Sonuç olarak da karşımıza farklı görünümlerde sarkoidler çıkar.
Sarkoid Türleri
Bir atın derisine dikkatle baktığınızda bazen sizi kaygılandıran küçük değişiklikler görürsünüz. İşte sarkoidler, böyle fark edilir. Kimi zaman masum bir ben sanılır, kimi zaman da siğil gibi algılanır. Ama dikkatle bakıldığında aslında her birinin farklı bir yüzü vardır:
Düz Sarkoid
Atınızın tüyleri arasında, derinin üzerine ince bir leke gibi yayılmış, fazla kabarık olmayan, sanki deriye gölgelenmiş bir iz. İlk bakışta “önemsiz” görünür ama büyüme eğilimi vardır.
Siğil Benzeri Sarkoid
Parmak ucuyla dokunsanız pütür pütür hissedilen, kabarık ve sert bir oluşum. Tam anlamıyla bir siğil görünümünde. Çoğu at sahibi bu yüzden önemsemez, ama zamanla genişleyebilir.
Nodüler Sarkoid
Elinizi gezdirdiğinizde deri altında ceviz tanesi gibi duran sert bir şişlik. Dışarıdan bazen sadece hafif bir kabarıklık görülür ama altı köklü olabilir.
Yaraya Benzeyen Sarkoid (Fibroblastik)
En dikkat çekici olan tip. Kanayan, kabuklanan ve iyileşmeyen bir yara gibidir. At rahatsız olur, sinekler musallat olur, dokununca acır. En hızlı büyüyen ve en çok sorun çıkaran şeklidir.
Bazen aynı attaki farklı bölgelerde tüm bu tipler bir arada görülebilir. İşte sarkoidi tehlikeli kılan da budur: hangi tipte olacağını, ne kadar hızlı büyüyeceğini ya da nereye sıçrayacağını önceden kestirmek mümkün değildir. Ne kadar masum görünürse görünsünler; sarkoid kendi yolunu çizer.
Sarkoid Atların Hangi Bölgesinde Daha Çok Görülür?
Bu kalıcı ve ilerleyici kitleler aslında derinin her yerinde çıkabilir ama bazı bölgeler daha hassastır. En çok baş bölgesinde, kulaklarda, göz, ağız, çene altı, karın altı ve arka bacakların iç kısımlarında görülür. Bunun yanında sarkoid, çoğu zaman iyileşmeyen yaraların içinde ortaya çıkar. Özellikle bacaklarda, daha önce yara almış ya da iz kalmış bölgelerde yeniden belirme eğilimindedir.
Peki; Sarkoid Öldürür Mü?
Bu soru at sahiplerinin en çok sorduğu sorulardan biridir. Bir yanda “iyi huylu, hayatını tehdit etmez” diyenler vardır, diğer yanda “öldürücü olabilir” diyenler. Gerçek şu ki sarkoid doğrudan hayati organlara metastaz yaparak ölüme götüren bir kanser değildir. Ancak bulunduğu yer ve büyüme biçimiyle atın yaşamını ciddi biçimde kısıtlayabilir. Mesela göz çevresinde hızla büyüyen bir sarkoid görme kaybına, genital bölgede çıkan bir sarkoid çiftleşme ve idrar yapma sorunlarına, bacakta gelişen büyük bir kitleyse hareket kısıtlılığına yol açabilir. Böyle durumlarda, ölüm doğrudan sarkoid kaynaklı değil, deri tümörünün sebep olduğu komplikasyonlardan ve yaşam kalitesini düşürmesinden kaynaklanabilir. Yani “öldürmez” denildiğinde küçümsenmemeli, “öldürür” denildiğinde de umutsuzluğa kapılmamalıdır. Asıl mesele erken fark etmek ve tedaviyi zamanında başlatmaktır.
Atlarda Sarkoid Teşhisi Nasıl Yapılır?
Teşhis çoğu zaman veterinerin gözlemiyle konur, çünkü bu tümörlerin şekilleri oldukça tanıdıktır. Ancak kesin tanı için biyopsi yapılabilir. Burada dikkat edilmesi gereken nokta, biyopsinin bazen tümörü daha hızlı büyütmesidir. Bu nedenle hangi durumda biyopsi yapılacağına mutlaka uzman karar vermelidir.
Sarkoidler diğer cilt hastalıklarına benzeyebilir; bu yüzden doğru tanı için laboratuvar analizleri gerekebilir. Sarkoid için biyopsi genellikle yapılmaz, çünkü işlem sırasında oluşabilecek rahatsızlıklar sarkoidi tetikleyebilir. Veterinerler, genellikle cilt lezyonunun sarkoid olduğundan şüphelenmedikçe biyopsi yapmazlar. Biyopsi, yalnızca sonuçlar alındığında hemen bir tedavi planı uygulama düşüncesiyle yapılır.
En uygun tedaviyi belirlemek için atın sahip olduğu sarkoid tipinin doğru şekilde tespit edilmesi çok önemlidir. Sarkoidlerin belirtileri çeşitlilik gösterdiğinden tanı koymak zor olabilir; birden fazla tip aynı anda mevcutsa süreç daha da karmaşıklaşır. Yanlış veya yetersiz tedavi, tümörün büyümesini hızlandırabilir, lezyonları daha agresif ve tedavisi zor hâle getirebilir ve tekrarlama riskini artırabilir.
Tedavi Yöntemleri
Tedaviye gelince.. Araştırmalar devam etse de, şu anda sarkoidler için geliştirilmiş bir aşı bulunmamaktadır. Kimi zaman cerrahi müdahaleler ile alınır, kimi zaman dondurularak yok edilir, kimi zaman lazer ya da bağışıklık sistemi uyarıcı tedaviler uygulanır. Diğer bir yandan kemoterapi, elektrokemoterapi, radyasyon ve deri üzerine uygulanan ilaç tedavileri de yer alır.
Bu tümörler inatçıdır. Atın üzerindeki sarkoidlerin durumuna göre bazen tek bir yöntem yetmez, birkaç tedavi bir arada, kombinasyon şeklinde uygulanabilir.
Hiçbir yöntemin yüzde yüz garanti vermediği, bazen aynı bölgede tekrar çıkabileceği de bilinen bir gerçektir. Sarkoidin asıl zorluğu da buradadır; at ve sahibi bir kez rahatlar derken, başka bir bölgede yeni bir sarkoid belirir. Bu yüzden düzenli takip şarttır.
At Sahiplerine Öneriler
At sahiplerine düşen en önemli görev, küçük bir lezyonu önemsemek ve hemen veterinere danışmaktır. “Kendi başıma keseyim, yakayım, ilaç süreyim” gibi girişimler çoğu zaman işleri daha da kötüleştirir. Çünkü sarkoid öyle kolay pes eden bir tümör değildir; müdahale edilince agresifleşme riski vardır. Ayrıca yaz aylarında sineklerden korumak da büyük önem taşır, çünkü bu küçük haşereler hem lezyonu kaşıtır hem de virüsün başka yerlere taşınmasına yardımcı olur.
Sonuç olarak sarkoid, doğrudan öldürücü olmasa da, atın hayatını altüst edebilen ciddi bir hastalıktır. Onu hafife almak, “nasılsa iyi huylu” demek, ileride büyük sorunlara yol açabilir. Atını seven ve onunla uzun yıllar yol almak isteyen herkes, sarkoid konusunda bilinçli olmalı, gördüğü en küçük değişikliği bile ihmal etmemelidir.
