Ahırın kapısından içeri adım attığınızda, sizi bir çift derin göz izler. Daha “merhaba” bile demeden, o gözler size bir şeyler anlatır. Atlarla iletişim kelimelerden değil, bedenden geçer. Onların dili; kulakların yönü, gözlerin ifadesi, kuyruğun ritmi ve bütün bedenin duruşudur. Atı gerçekten anlamak isteyen birinin yapacağı ilk şey, bu sessiz dili öğrenmektir.
Kulak Duruşları
Atlar; çevreden duydukları seslere çok duyarlı ve genetik özellikleri gereği çok meraklıdırlar. Bizim kulaklarımızın duyduğunun katbekat fazlasını duyarlar, o yüzden en ufak sese bile tepki verebilirler. Bir atın kulakları, neredeyse ruh hâlinin anlık haritasıdır. Her yön değişiminde, her küçük titremede bir mesaj vardır;
- İki kulağın da ileri dönük olması; atın dikkatinin önünde bir şeye yoğunlaştığını gösterir; bu merak da olabilir, tetikte bekleyiş de.
- Kulaklarının ileriye dönük ama gevşek olması; genellikle merak hâkimdir, ileriye dönük ama sert ve sabitse, orada bir tehdit algısı vardır.
- Bir kulağın size, diğer kulağın da ortama dönük olması; atın hem sizi hem de çevreyi “dinlediği” anlamına gelir.
- Kulakların yana düşmüş olması; atın zihninin huzurlu ve bedeninin rahat olduğunu gösterir. Bu pozisyonda at genellikle çevreyi dinlemeye devam eder ama herhangi bir tehdide karşı gergin değildir. Çoğu zaman bu hâl, uyuklayan ya da keyifli bir şekilde otlayan atlarda görülür.
- Kulakların tamamen geriye, kafatasına yapışık olması; “rahatsızım, yaklaşma” uyarısıdır ve genellikle kişneme, diş gösterme veya kuyruk sertleşmesiyle birlikte gelir. Bu pozisyon görüldüğü an ata yaklaşım daha dikkatli ve sakince olmalı.
Kuyruk Hareketleri
Kuyruk sallamak at için sadece sinek kovalamak değildir; çoğu zaman duygularını açık açık anlatmanın bir yolu olur;
Örneğin; sabah ahırını temizlemek için ahıra girdiğinizde yüzünüze aniden sertçe bir kuyruk sallaması gelir. Bu, “Yeter artık, bana biraz alan bırak!” niteliğinde net bir uyarıdır.
Bu durum eğitim esnasında da gerçekleşebilir; biniş sırasında sabrı taşar, “Beni çok yordun!” veya "Çok sıkıldım, bitirelim artık!" dercesine bir uyarı niteliğinde kuyruğunu hızlıca sallar. O an atın içinde sadece fiziksel değil, ruhsal bir sorunun olduğuna da delalettir, tepkisi ondandır.
Bazen de kuyruk sallama, heyecan ve oyun isteğinden gelir; örneğin koşarken ya da enerjisini atarken, kuyruğunu gururla kaldırır ve havaya sallayarak “Bakın ben buradayım!” gibi bir mesaj verebilir.
Not; Atın kuyruk hareketleri mutlaka çevredeki diğer davranışlarla birlikte okunmalı. Misal, atınız kulaklarını geriye yatırmış, gözlerini de belertmiş olması ile birlikte kuyruğunu da sertçe sallıyorsa, bu durum öfkeli olduğuna delalettir. Ama kuyruğunu yumuşakça sallanırken başı hafif aşağıda, bakışları da normal bir şekildeyse o zaman at keyifli, güvenlidir.
Bacak Hareketleri
Atlar, ruh hallerini ve sınırlarını bacak hareketleriyle çok net ifade edebilirler. Bu hareketler bazen bir uyarı, bazen ciddi bir tehdit, bazen de basit bir rahatsızlığın göstergesidir. Onların dili bedenlerinde saklıdır ve özellikle bacakları okuyabilene önemli mesajlar taşır.
At bacaklarıyla bize ne anlatır biraz değinelim;
Mesela bir at arka bacağını hızla kaldırıp sallamaya başladığında, “Dur” uyarısı yapıyordur. Yanına çok yaklaşmaman gerektiğini, çünkü sana tekme atmak üzere olduğunu söylüyordur. Bu hareket, atın sabrının taştığı anın habercisidir.
Ön bacağını kaldırmak da önemli bir uyarıdır, özellikle aygırlar arasında sıkça görülür. Bu hareket, “Uyarı” anlamı taşır ve genelde kavga öncesi bir sinyaldir.
Ön ve arka bacaklarını sert bir şekilde yere vurmak bir protesto halidir. Örneğin tayı tarafından sürekli rahatsız edilen bir kısrak, sık sık bacaklarıyla yere vurur ve “Beni rahat bırak” demek ister. Aynı şekilde, binicisiyle arası iyi olmayan atlar, antrenman esnasında bu hareketi yapabilir. Ahırında ata tımar yaptığınızda yada ahırını temizlerken de bu durum başınıza gelebilir. Diğer bir yandan sürüdeki hemcinsleriyle sürtüşme yaşayan atlar da ayaklarını yere vurabilir. Bu bahsettiğimiz örneklerin hepsinin ana nedeni atın sınırlarını koruma isteğinden kaynaklanır.
Atların ön ve arka ayaklarını yere vurmasının bir başka sebebi de sinekleri kovmasından kaynaklanır. Yaz aylarında özellikle sinekler atlar için büyük bir rahatsızlık yaratır ve sürekli varlıkları atın huzurunu bozar. Bu yüzden bacak hareketleriyle sinekleri etkili şekilde uzaklaştırmaya çalışırlar.
Yeri eşelemek de en doğal hareketlerden biridir. Doğadaki atlar yiyecek ararken, çevreyi gözlemlerken yeri eşelerler. Ancak günümüzde, özellikle dar alan ve ahırlarda kalan atlarda yeri eşelemek genellikle bir sıkıntı, stres ve hareket özgürlüğünün kısıtlanmasının sonucudur. Yani dar bir alanda yaşayan atların eşelemesi, sıkıntısının dışa vurumu olarak okunmalıdır. Bu durum gözlemlendiği zaman at ile ilgilenilmeli, kaldığı ahır muhakkak değiştirilmelidir.
Atların yeri eşelemesinin bir başka hali de yere yatma anında gerçekleşir. Atlar yere yatmadan önce yeri eşeler, çünkü kendileri için rahat ve güvenli bir alan yaratmak isterler. Toprağı hafifçe kazıyarak yumuşak, serin bir zemine hazırlık yaparlar; bu hem vücutlarını dinlendirmelerine hem de üzerlerine oturdukları yerin sertliğini azaltmalarına yardımcı olur. Ayrıca, bu eşeleme hareketi çevrede herhangi bir tehlike olup olmadığını kontrol etme refleksi olarak da görülebilir. Böylece, yere yatmadan önce kendilerini koruma altına almış olurlar.
Baş ve Boyun Pozisyonu
Bir atın başını nasıl taşıdığı, size o anda ne hissettiğinin ipucunu verir;
Başı yukarıda, boynu kasılmışsa, atın dikkati bir şeydedir. Uzakta bir yaprak hışırtısı, yan tarafta aniden açılan bir kapı ya da başka bir atın hareketi.. O an bütün duyuları o noktaya kilitlenir. Siz de fark edersiniz, çünkü aynı zamanda nefesi hızlanır, kulaklar da aynı yöne doğru döner.
Baş aşağıda boyun gevşek bir durumdaysa, çoğu zaman rahat ve güven içindedir. Otlarken başını tamamen aşağı bırakır, boynu gevşer, adımları ağırlaşır. Eğitim sırasında baş ve boynun düşmesi bazen “Tamam, sana teslim oldum.” demektir; bazen de sadece yorgunluk.
Bazı zamanlarda da atın başı önde değil de aşağıya doğru, neredeyse omuz hizasından aşağıya sarkmış ve gözler duvara kilitlenmiş bir şekilde görülebilir. İşte bu durum iyiye işaret değildir. Atın bu duruşu yaşadığı türlü şeylerle birebir orantılıdır; bu duruş uzun süre ahırında kapalı kalan atlarda veya bulunduğu çiftlikten, insanlardan hoşnut olmayan, gerekli ilgiyi görmeyen, mutsuz ve umutsuz atlarda gördüğümüz, içine kapanma hâlidir. Açık bir şekilde bunalıma girdiğinin mesajını verir. Bu durumu yaşayan at kesinlikle gözlenmeli ve sorun bulunmalı, çözüme kavuşturulmalıdır.
Bir de başın hafifçe size doğru uzatılması vardır ki bu, saf bir merakın ifadesidir. Atınız o an ya sizi daha iyi koklamak istiyordur ya da ceplerinizde gizlediğinizi umduğu bir havucun, bir küp şekerin peşindedir.
YÜZ İFADELERİ
Dudak ve Ağız Hareketleri;
Alt dudağı gevşemiş, hafifçe sarkmış bir at gördüğünüzde bilin ki o, tam bir huzur anındadır. Bazen öyle bir gevşer ki alt dudak neredeyse sallanır, göz kapakları yarı kapanır; yanına yaklaşıp seslenseniz bile size zoraki bakar, çünkü o an dünyası sütlimandır.
Ama dudak kasları birden gerildi mi, işte o zaman işler değişir.. Dudakların gerginleşmesi ve ağız kaslarının sıkılması, içsel bir huzursuzluğu ya da rahatsızlığı yansıtır. Atın yanına yaklaştığınızda dudaklar gerginse, “Şu an benimle uğraşma” uyarısı yapıyordur. Hele alt dudak hafifçe titreşiyor, ağız kenarlarını da sıkıyorsa, at o anda sizi tartıyor demektir.
Dişleri gösterme meselesine gelince… Dişlerin görünmesi ise her zaman aynı anlama gelmez. Üst dudağın yukarı kalkması ve dişlerin görünmesi çoğu zaman “flehmen” dediğimiz, adı verilen doğal bir davranıştır. Flehmen hareketi özellikle erkek atların, kısrak atların idrar kokusunu aldıklarında uyguladıkları bir davranış biçimidir.
Bunun yanı sıra atlar, alışılmadık bir koku aldıklarında da bu davranışı sergilerler. Bu hareket kokuya odaklanma hareketidir. At, o an aldığı kokuyu daha iyi tatmak için burnundan içeri çekip damağında değerlendirir. Dışarıdan komik görünür ama tamamen masumdur. Flehmen hareketi saldırganlık içeren bir hareket değil, tamamen içgüdüsel bir tepkidir.
Bir de dişlerin kulaklar geriye yapışmış, gözlerse hafif kısılmış bir şekilde öne çıkmış hali vardır ki bu başka bir hikâyedir. Bu sırada at, “Bir adım daha atarsan ısırırım” demek istiyordur. Atın bu tutumu, bir atla aranda sınır çizgisini görmenin en belirgin hâlidir.
Göz İfadeleri;
Atların gözleri kocaman; derin bir göl gibidir. Bir atın gözlerine bakmak, aslında onunla konuşmaktır. Her bakış, bir duyguya açılan kapıdır; kimi zaman huzur verir, kimi zaman size “hazırlıklı ol” der, kimi zaman da sessizce “merak ediyorum” diye fısıldar.
Atların gözleri başlarının yan taraflarında olduğu için dünyayı bizden bambaşka bir açıdan görürler. Yaklaşık 350 derecelik geniş bir görüş açısına sahiptirler; bu sayede yanlarını ve büyük ölçüde arkalarını görebilirler. Yine de iki “kör noktaları” vardır; burnunun tam önü ve sağrısının tam arkası. Bu yüzden doğrudan burnunun altına uzattığınız bir şeyi göremezler; ya başını çekerler ya da hafif yana çevirerek bakarlar. Aynı şekilde tam arkasında da hiçbir şey göremediği için, ansızın yaklaştığınızda ya da dokunduğunuzda hiç beklemediğiniz bir anda bir çifte, bir öküz tekmesi yemeniz an meselesidir.
Atlar önlerinde kalan küçük bir alanda iki gözlerini birden kullanarak (binoküler) net derinlik algısına sahip olur, geri kalan geniş açı ise tek gözle (monoküler) görülür. Tek gözle baktıkları yerlerde derinlik algısı daha zayıftır, bu yüzden mesafeyi anlamak için başlarını sağa sola oynatırlar.
Atların göz yapısı, loş ışıkta görme konusunda oldukça iyidir. Akşamüstü veya sabahın ilk ışıklarında, bizden çok daha rahat görürler. Ama tam tersine, çok ani ışık değişimlerinde (karanlıktan aydınlığa geçmek gibi) uyum sağlamaları zaman alır; bu yüzden ahırdan dışarı çıktıklarında ya da kapalı bir yerden güneşe çıktıklarında kısa süre duraklayabilirler.
Gelelim atların gözleriyle bize ne anlatmak istediklerine.. Rahat bir atın gözleri yumuşak görünür; adeta kenarları yuvarlanmış gibi… Bakışı ağırdır, göz kapakları hafif düşüktür. Böyle anlarda at, kendini güvende hisseder; yanına gidip okşasanız bile gözleri tembel tembel size döner, bakışında “Her şey yolunda” mesajı vardır.
Birde gözlerini belerttiği bir an vardır ki (göz beyazının ortaya çıkması), işler değişir. At bir şeye tedirgin olmuş, ürkmüştür. Bazen uzakta hareket eden bir nesne, bazen aniden duyduğu bir ses buna sebep olur. Gözlerini belerttiğinde attığı o bakış, “Bir şeyler oluyor, gerekirse koşmaya hazırım” hissini ifade eder. Eğer bu sırada başı da yukarı kalkmışsa ve kulaklar tek bir noktaya kitlenmişse, tetikte olduğundan emin olabilirsiniz.
Diğer bir yandan gözlerin pırıl pırıl, iyice büyüdüğü anlar vardır.. Bu, çoğunlukla merakın işaretidir. Yanına yeni bir nesne koyduğunuzda, farklı bir yola çıktığınızda ya da cebinizde sakladığınız bir havucu, bir şekeri fark ettiğinde böyle bakar. Gözler büyür ama bakış sertleşmez; içinde hem keşif isteği hem de temkin vardır.
Burun İfadeleri ve Koku Alma Duyuları;
Bir atın burun hareketlerini izlemek, onun hem duygusal hâlini hem de dikkatini nereye verdiğini anlamak için en doğru yollardan biridir. Çünkü atla ilk tanışma; elinizi onun burnuna uzattığınızda, sizi koklamasıyla başlar..
Atların burunları, sadece nefes almak için değil; çevrelerini anlamak, karar vermek ve iletişim kurmak için kullandıkları en önemli pencerelerden biridir. Yaklaştığınızda ilk fark edeceğiniz şey, burun deliklerinin neredeyse sürekli hareket hâlinde olmasıdır. Atlar birbirleriyle ilk olarak; burunlarını birbirine temas ettirip, birbirlerinin nefeslerini koklayarak tanışırlar. Koku duyuları aynı zamanda kısrakların taylarını tanımasının da en önemli yoludur.
Atlar, koku aldıklarında sadece burunlarını değil, tüm bedenlerini devreye sokar. Yere eğilip otların arasını koklayan bir at, çevredeki diğer hayvanların izlerini, hatta saatler önce oradan geçmiş birinin kokusunu bile alabilir.
Atların koku alma duyusu, biz insanlarınkinden katbekat daha güçlüdür. Koku, onlar için hem güvenlik mekanizması hem de sosyal iletişimin en temel araçlarından biridir. Rüzgâr yönünü hesaplayarak koku alabilir, kilometrelerce öteden başka atların ya da yırtıcıların varlığını fark edebilirler. Sürülerinde birbirlerini koklayarak tanır, sosyal hiyerarşiyi pekiştirirler.
Atlar bize burunları ile ne anlatmak isterler sorusuna gelelim;
Rahat bir atın burun delikleri gevşek ve yumuşaktır. Nefes alışverişi derin, ritmi sakindir. Böyle anlarda at yanınıza geldiğinde, sıcak ve ağır nefesi elinizi ısıtır. Ama burun delikleri aniden genişlerse, bu genellikle bir alarmın habercisidir. Aniden duyduğu bir ses ya da fark ettiği bir hareket, burnundan derin bir nefes çekmesine ve kokuyu hızla içine almasına sebep olur.
Burun deliklerinin hızlı ve kesik kesik açılıp kapanması, heyecan ya da stresin göstergesidir. Binicilik sırasında, atın hızlandıkça nefesinin sesli ve güçlü gelmesi normaldir; ama aniden artan solunum, genellikle bir gerilim sinyalidir. Unutmamalı ki atlar sadece burun solunumu yapabilirler, ağızlarından nefes alıp veremezler. Bu açıdan bakıldığı zaman sağlığı ile ilgili bir problem de yaşıyor olabilir. Bu durumda sorunun tespit edilmesi için muhakkak gözlemlenmesi gerekmektedir. (Nabız atışı kontrolü, dakikada yapılan solunum sayısının takibi, ateş ölçümü vb.)
Öte yandan, burun deliklerinden çıkan uzun, rahat bir nefes (uzun bir puf sesi) tam anlamıyla rahatlamanın işaretidir. Eğitim sırasında bu sesi duyarsanız bilin ki at, zihinsel olarak da gevşemiştir.
Tat Alma Duyuları;
Atlar, tıpkı biz insanlar gibi tat alma duyusuna sahiptir; ama onların damak zevkleri biraz farklı çalışır. Tat alma, atların neyi yiyip neyi yememeleri gerektiğini anlamasında çok önemli bir rol oynar. Örneğin, tatlı ve yumuşak yiyecekleri hemen fark eder, severek tüketirler. Bir havucu ya da elmayı elinize alıp uzattığınızda, atın dudakları hafifçe titreşir, diliyle tadını keşfeder ve sonra rahatça ağzına atar.
Ama sadece tatlı değil, aynı zamanda acı veya keskin tatlara karşı da oldukça hassastırlar. Zehirli ya da hoşlanmadığı bir otu tattığında, genellikle ağzını buruşturur, hatta bazen başını geri çekerek o tadı reddettiğini belli eder. Bu davranış, doğada onları tehlikeli bitkilerden koruyan içgüdüsel bir refleks gibidir.
Tat alma duyusu atların beslendiği ortamda çok aktif çalışır. Otlatılırken, ağzına attığı her otu hafifçe deneyerek tadına bakar; bazılarını özenle seçerken bazılarını hiç dokunmaz. Bu seçicilik, atların hem sağlığını korur hem de enerjisini dengeler.
Ayrıca, tat alma duyusu atın ruh halini de yansıtır. Ödül maması verdiğinizde, eğer memnunsa, dudak hareketleri daha sakin ve uyumludur; tıpkı insanın keyifli bir şey yerken yüz ifadesi gibi. Ancak aynı mamayı alıp koklayıp geri çekiliyorsa, ya o an bir şeyden rahatsızdır ya da dikkatini başka bir yere vermiştir.
Fizyolojik olarak, atların dilinde ve damak bölgesinde tat alma tomurcukları vardır, fakat insanlara kıyasla tat alma duyuları daha sınırlıdır. Tatlı, tuzlu, ekşi ve acı gibi temel tatları algılarlar, ancak özellikle acı tatlar onlarda güçlü bir kaçınma tepkisi yaratır. Bu sayede zehirli bitkilere karşı doğal bir koruma mekanizması kazanmışlardır.
Özetle, atların tat alma duyusu onların sağlığı için hayati önemdedir. Onunla beslenme anlarında iletişim kurarken, neyi sevip neyi sevmediğini anlamak için dudak ve ağız hareketlerine dikkat etmek gerekir. Bu küçük ama önemli sinyaller, atınızla bağınızı güçlendirir ve onu daha iyi tanımanızı sağlar.
